Andere ogen

De geschiede­nis wordt geschreven door de over­win­naars. Dat geldt zow­el voor mensen onder­ling als voor onze omgang met andere soorten. Als mensen zien we onszelf als de maat der din­gen maar ik denk dat de wereld veel mooier is als we onze blik ver­ruimen. In een inter­view met het NRC zegt Frans de Waal bijvoor­beeld dat we moeten ophouden om dieren met onszelf te vergelijken: “Ben ik slim­mer dan een octo­pus omdat ik kan prat­en? Dat vind ik geen inter­es­sante vraag. De octo­pus kan een hele­boel din­gen die ik niet kan.” Vol­gens hem is het inter­es­san­ter om de cog­ni­tie van ver­schil­lende dieren te onder­zoeken als waarde­vol in zichzelf.

En waarom zouden we dit beperken tot dieren? Zie bijvoor­beeld deze geestige TED Talk van Ste­fan Man­cu­so waarin hij het opneemt voor de planten. Deze hebben bij­zon­dere eigen­schap­pen, die weleens onder de noe­mer ‘cog­ni­tie’ zouden kun­nen vallen. Planten kun­nen min­stens 15 ver­schil­lende din­gen meten, zoals de aan­wezigheid van min­eralen, bodem­struc­tu­ur, con­cur­ren­tie van buren, of wind. Juist het feit dat we mensen zijn, beperkt ons bij het bestud­eren van planten. Wij kun­nen vrij bewe­gen en nemen daarom aan dat een organ­isme dat op één plek staat, min­der ver­mo­gens heeft. Maar planten zit­ten zo in elka­ar dat ze gro­ten­deels kun­nen wor­den opgegeten en toch bli­jven lev­en.

Tree

Of we het nu ‘cog­ni­tie’ noe­men of niet, elk lev­end wezen heeft eigen­schap­pen waar we met bewon­der­ing naar kun­nen kijken. Ons lev­en wordt mogelijk gemaakt door micro­scopis­che bac­ter­iën die kun­nen over­leven in extreme omstandighe­den. In de woor­den van Bill Bryson: “Bac­te­ria may not build cities or have inter­est­ing social lives, but they will be here when the Sun explodes. This is their plan­et, and we are on it only because they allow us to be.”

Zow­el vanu­it een lin­eaire opvat­ting van de evo­lu­ti­ethe­o­rie als vanu­it het idee van de mens als ‘heers­er over de schep­ping’ kun je maar al te makke­lijk gaan denken dat alles hier op aarde ondergeschikt is aan ons. Als we door de ogen van andere lev­ensvor­men (met of zon­der ogen) naar de wereld kijken, wor­den we vanzelf min­der arro­gant. Eerder schreef ik hoe Jezus ons leert dat wij ons dien­st­baar moeten opstellen richt­ing andere vor­men van lev­en. En ook vanu­it de weten­schap is het niet langer vol te houden dat de mens het eind­doel van alles is. We komen steeds meer te weten over andere men­sachti­gen die tegelijk met homo sapi­ens hebben geleefd. Deze ont­dekkin­gen zetten het vertrouwde plaat­je van een men­saap die langza­am rech­top gaat lopen en mens wordt, op losse schroeven. Er is weinig lin­eariteit te ont­dekken in onze ontstaans­geschiede­nis.

Wij nemen als mensen een spe­ciale plaats in bin­nen de natu­ur, maar er is geen enkele reden om neer te kijken op andere lev­ensvor­men of er achteloos mee om te gaan. Een boom van duizend jaar oud, een prachtig gecam­ou­fleerde kameleon, de gevoe­ligheid van een paard — het roept respect op. Als we kijken met andere ogen kun­nen we hopelijk bij het mak­en van onze keuzes naast ons eigen­be­lang ook dat van anderen meewe­gen.

Ref­er­en­ties