Mens tussen de ontelbare sterren

Now the Children of Ilúvatar are Elves and Men, the Firstborn and the Followers. And amid all the splendours of the World, its vast halls and spaces, and its wheeling fires, Ilúvatar chose a place for their habitation in the Deeps of Time and in the midst of the innumerable stars. — J.R.R. Tolkien, The Silmarillion

Op het gevaar af dat het de lez­er gaat verve­len, begin ik weer over Ivan de kat. Er zijn din­gen die Ivan en ik met elka­ar delen. Veel van onze biol­o­gis­che ken­merken zijn het­zelfde. Vol­gens de Dalai Lama zoeken we ook alle­bei naar vrede, com­fort en vei­ligheid. Samen hebben we onze gewoontes en patro­nen ontwikkeld, en er is zek­er sprake van com­mu­ni­catie. Duidelijke ver­schillen zijn er ook: Ivan is atletisch en heeft een jachtin­stinct; ik kan geni­eten van muziek, ben (meestal) voor rede vat­baar, en kan me zor­gen mak­en.

Cat in Jerusalem

Kat en Maaike in Jeruza­lem

Dit laat­ste kan ik door­dat mensen in staat zijn om te vra­gen: “Wat als?”. Ons bewustz­i­jn is wat ons vol­gens de meeste the­o­rieën zo’n spe­ciale soort maakt. Het heeft ons een besef gegeven van onze ster­fe­lijkheid. En ver­beeld­ingskracht is een sterk wapen omdat je in je hoofd meerdere scenario’s kunt testen op bruik­baarheid. Het lei­dt tot cul­tu­ur, zoals gebruik van sym­bol­en en taal.

Hoe is dat alle­maal zo gekomen? Pale­on­tolo­gen en geneti­ci spit­ten in het verleden, op zoek naar fos­sie­len en DNA. Het fos­sie­lenbe­stand van men­sachti­gen is nog steeds klein. Er is geen sim­pele stam­boom vast te stellen, en bij elk stuk bot dat wordt gevon­den barst een dis­cussie los over de plaats in de evo­lu­tie-stru­ik. Vaak wordt het ook gebom­bardeerd tot nieuwe soort. De oudst bek­ende vooroud­er van de mens is nu een fos­siel uit Tsjaad van 7 miljoen jaar oud.

Out of Eden Walk - National Geographic

Ongeveer 60.000 jaar gele­den begon Homo sapi­ens zich te ver­sprei­den over de wereld. De jour­nal­ist Paul Salopek is bezig om te voet deze route te vol­gen.

Charles Fos­ter (in dit boek) brengt het ontstaan van de moreel bewuste mens in ver­band met de zon­de­val. Hij denkt dat dit ver­haal niet gaat over het ontstaan van de erf­zonde, een con­cept dat niet voorkomt in de Bij­bel en bij Augusti­nus van­daan komt. Fos­ter ziet in het ‘eten van de boom van ken­nis’ de over­gang van een menssoort zon­der sym­bol­en (hij noemt Nean­derthalers) naar de mod­erne mens. Vol­gens hem kan het ver­haal zelfs een his­torische gebeurte­nis zijn geweest. Het effect was in ieder geval dat de mens een vol­wassen bewustz­i­jn kreeg en zelf ver­ant­wo­ordelijk werd voor zijn daden, in tegen­stelling tot de dieren.

Deze kijk op menselijke evo­lu­tie vind ik een beet­je wankel. De kans is groot dat Nean­derthalers hun doden begroeven en sier­aden droe­gen; uitin­gen van begrip voor sym­bol­en. De gren­zen tussen men­sapen, uit­gestor­ven men­sachti­gen en mensen zijn soms erg vaag, getu­ige het laat­ste boek van Frans de Waal. Is het voor de the­olo­gie nodig om een scherpe schei­d­ing te hebben tussen moreel neu­trale en moreel ver­ant­wo­ordelijke wezens?

Zelf kan ik wel lev­en met het idee dat mijn fam­i­lie niet beperkt is tot Homo sapi­ens. Dat neemt niet weg dat de mens met zijn grote brein een ongek­ende invloed heeft op de pla­neet en over­al waar hij komt een cul­tureel stem­pel zet op zijn omgev­ing. Dit geeft ver­ant­wo­ordelijkheid om te zor­gen voor het land en het water en alle lev­ende wezens; inclusief onze mede­mensen. Wat we daar­voor nodig hebben is liefde, iets dat buiten het ter­rein van de weten­schap valt. De oor­sprong van onzelfzuchtige liefde hoeven we niet te zoeken in oude aard­la­gen of ons eigen DNA.

Reacties

Reageren is niet mogelijk.